[Góc cảm nhận của độc giả khi đọc cuốn sách này] – Nguồn: Nguyễn Tuấn Bình

…………………………………………………………….

Có những cái tên chỉ cần nhắc lên là người ta tự động hạ giọng xuống một nửa, không phải vì sợ, mà vì kính. Trần Đại Nghĩa là một cái tên như vậy. Ở ông, “thiếu tướng” không phải để quyền uy, “giáo sư – viện sĩ” không phải để trang trí, còn “anh hùng” lại càng không phải để kể lể. Tất cả những danh xưng ấy rốt cuộc chỉ là cái bóng của một điều lớn hơn: một đời người biết đem trí tuệ đặt vào đúng chỗ, đúng lúc, và đúng nghĩa.

Nhiều người thường nhắc đến Trần Đại Nghĩa qua những dấu mốc lớn. Đỗ hai bằng tú tài. Học ở Pháp. Về nước. Làm vũ khí. Góp phần vào kháng chiến. Được phong hàm, được ghi công. Thế rồi hết. Nhưng đời người mà chỉ kể bằng những dòng “được – làm – đạt” thì lạnh lẽo quá. Bởi sau những dấu mốc ấy là một đời sống khắc kỷ đến mức gần như quên mình. Nhìn từ ngoài vào, người ta dễ gọi đó là cơ cực, là thiệt thòi. Nhưng tôi lại nghĩ rằng đó là một đời rất hạnh phúc.

Có một câu hỏi cứ lởn vởn khi lật từng trang: rốt cuộc, hạnh phúc của một trí thức là gì? Là lương cao, đời đủ đầy, danh tiếng rực rỡ? Hay là cảm giác mỗi ngày thức dậy đều biết rõ mình đang đặt trí tuệ vào đúng chỗ? Người ta hay tưởng con đường của Trần Đại Nghĩa là “đắng cay”, bởi ông rời bỏ một đời sống tiện nghi nơi trời Tây để trở về với những năm tháng thiếu thốn, nếm mật nằm gai. Nhưng nếu nhìn kỹ, đấy có khi lại là một trong những cuộc đời… “sướng” nhất — cái sướng của người được sống trọn vẹn với điều mình tin là đúng. Hỡi ôi, sao lại không “sướng” cho được khi giữa một thời đại xoay vần, có thể tìm thấy lý tưởng để dấn thân và tìm thấy một người Thầy để phụng sự? Cái khoảnh khắc năm 1946, khi Bác hỏi “về nước có chịu nổi không”, và người kỹ sư trẻ chọn trả lời không do dự — đó không chỉ là một lựa chọn nghề nghiệp. Đó là một lời thề. Từ giây phút ấy, tài năng thôi không còn là “tài năng của cá nhân”, mà trở thành thứ phải đặt dưới kỷ luật của một mục tiêu lớn hơn.

Cuốn hồi ký vì vậy không chỉ kể về một “nhà khoa học quân sự”. Nó kể về một kiểu người hiếm: người coi sự hữu ích là đạo đức sống. Sống ở trên đời, không phải để khoe mẽ mà để góp cho đời một phần đúng đắn. Không phải để đứng trên người khác, mà để đứng thẳng trước lương tâm mình. Và kỳ lạ thay, chính thứ đạo đức ấy mới làm nên cái “hào quang” bền nhất.

Điều làm người đọc mềm lòng không chỉ là những mốc lớn, mà là những mẩu đời nhỏ — cái “lơ đễnh” rất thương. Ở những câu chuyện đời thường (những giai thoại được kể lại qua ký ức người thân, đồng đội), ta gặp một Trần Đại Nghĩa đôi khi vụng về với chính mình: chọn cái mũ rách vì sợ lỡ cầm nhầm đồ tốt của người khác; cưới xin đơn sơ đến mức ngại báo tin vì sợ phiền việc nước; mải đọc, mải ghi chép đến quên cả thời gian, để rồi người ta phải đi tìm. Những chi tiết ấy không nhằm “làm mềm hình tượng” cho dễ mến. Nó làm một việc quan trọng hơn: chứng minh rằng sự vĩ đại thường đi kèm một kiểu tập trung tuyệt đối. Và sự tập trung ấy đôi khi khiến người ta… quên mình.

Nhưng “quên mình” ở đây không phải kiểu làm màu. Nó là một lựa chọn sống: lôi thôi với bản thân để chỉn chu cho việc chung. Cái áo rách, cái bữa cơm vội, cái giấc ngủ ít — không phải vì ông khổ hạnh cho đẹp, mà vì đầu óc ông ở một nơi khác: ở bài toán, ở bản vẽ, ở phương án, ở cách rút ngắn khoảng cách giữa “ta cần” và “ta có”. Đọc đến đây, người ta mới hiểu: có những con người không sống bằng “tiện nghi”, họ sống bằng ý nghĩa. Và khi ý nghĩa đã đầy, người ta ít thấy thiếu thốn.

Cũng vì thế, cuốn hồi ký không chỉ có giá trị “biết thêm về một nhân vật”. Nó là một tấm gương về kỷ luật nội tâm. Một kiểu kỷ luật không ồn ào, không khẩu hiệu, không kể công. Kỷ luật trong cách làm việc. Kỷ luật trong cách giữ mình. Kỷ luật trong cách đặt cái tôi xuống thấp hơn cái chung. Trong một thời đại mà người ta dễ bị kéo vào vòng xoáy phô diễn, cuốn sách nhắc khẽ rằng: liêm chính là một dạng sức mạnh. Nó giúp trí tuệ không bị lệch khỏi mục đích. Nó giúp tài năng không trở thành “món trang sức”. Và có lẽ vì vậy mà về sau, khi đất nước bước sang những chân trời khác của khoa học, ông vẫn hiện diện theo một cách ít người ngờ tới: từng tham gia những công việc liên quan đến chương trình nghiên cứu vũ trụ, gắn với chuyến bay của Phạm Tuân—một chi tiết nhỏ thôi, nhưng đủ cho thấy tầm nhìn của ông không khép lại ở chiến tranh, mà mở sang cả những giấc mơ rất xa sau này.

Và rồi, khi khép sách, dư âm không nằm ở chuyện “ông đã làm được gì”, mà là chuyện ông đã sống như thế nào. Sống sao để mỗi năng lực mình có đều được dùng đúng hướng. Sống sao để “đức” không đứng sau “tài”. Sống sao để khi nhìn lại, người ta không chỉ nhớ về chiến công, mà nhớ về một khí chất: tận tụy, giản dị, thẳng thắn, và sạch sẽ trong nghĩa rộng nhất của từ này.

Nếu phải gọi tên điều cuốn hồi ký này đem lại, mình nghĩ đó là một thứ rất hiếm: cảm giác được đối thoại với một thời đại, và cùng lúc, được soi lại chính mình. Ta có thể không sống trong chiến tranh, không ở trong những bước ngoặt lớn của lịch sử. Nhưng ai cũng có một “đại nghĩa” riêng để lựa chọn: sống cẩu thả hay sống có kỷ luật, dùng trí tuệ để hơn thua hay để góp phần, chọn con đường dễ dàng hay chọn con đường đúng.

Và bởi thế, cuốn sách này không chỉ dành cho người yêu lịch sử hay yêu khoa học. Nó dành cho bất kỳ ai đang muốn tìm lại một câu trả lời cho câu hỏi: mình sống để làm gì, và mình có dám sống cho điều đó đến cùng không?